1.
ALLAH
H-K-M
maddesinde açıkladığımız gibi hakim; işleri sağlam yapan,
doğru görüşe sahip olan,
eşyayı layık olduğu yere yerleştiren
ve salah maksadı ile men eden
olduğundan dolayı, hakimin en bariz vasfı her türlü zulmü engellemesidir.
Hakimin hikmeti ise, saçmalığı, yanlışlığı önlediği gibi her türlü
manasız, boş, gayesiz ve münasebetsiz söz ve fiillerden kaçınmasıdır.
Bahsedilen bu özelliklere en mükemmel şekilde layık olan Allah’tır.
Felsefenin
iddiası da; O halde insan öyle bir varlığa inanmalı ki hiçbir şüphe
inandığınız varlığın sıfatlarını sarsmamalı ve aynı zamanda
mevcudiyetini ortadan kaldırmamalıdır.
Allah’ı
tavsif eden hakim kelimesinin kullanılışındaki özellikleri şöyle açıklayabiliriz:
a.
“Hakim” sıfatı hiçbir yerde münferid değildir.
b.
“Hakim Habir” (4 Ayette geçer). Bu ayetlerde Allah’ın tüm varlığa hükmetmesinin
gereği olarak, bütün sırları içine alan Habîr sıfatının, Hakim sıfatı
ile beraber kullanılmasının nedeni her şeyden haberdar olmanın öyle sıradan
bir iş olmadığı; hiçbir şeyin kendisinden saklı kalmayacağın, mülkünde
olup biten her şeyden haberdar olduğu ve bu sıfata uygun icraatlarda bulunduğu
ifade edilmektedir.
c.
“Aliyy Hakim” “Allah bir insanla (karşılıklı) konuşmaz. Ancak vahiyle
yahut perde arkasından konuşur; yahut izniyle dilediğini vahyedecek bir elçi
göndedir. O yücedir, hüküm ve hikmet sahibidir”
Aliyy sıfatı Allah’ın insanların kendisi hakkında söyledikleri,düşündükleri,
tasavvur ve tahayyül derecesinin ötesinde ve üstünde olduğunu belirtmek için
kullanılmıştır. Zikredilen ayette Aliyy sıfatının hakim sıfatı ile
beraber kullanılmasının gayesi, Allah’ın insanı muhatap alırken “perde
arkasından veya elçiler” vasıtasıyla konuşması O’nun yüceliğine aykırı
değildir ve yücelik sıfatından hiçbir şey eksiltmez; normalde insanın
Allah’la konuşması yaşam sınırlarının dışında görülür fakat
ayetten anlaşıldığına göre gerektiğinde insanın bu sınırları
zorlayabileceğine işaret vardır. Örneğin Musa’nın Tur Dağı’nda
Allah’la konuşması.
d.
“Hakim Hamid” (1 Ayette geçer). “Onlar kendilerine gelen Kur’an’ı
inkar ettiler. Halbuki o, öyle eşsiz bir kitaptır ki; ne önünden ne de
arkasından onu boşa çıkartacak bir söz gelmez. (O) hikmet sahibi ve çok övülen
tarafından indirilmiştir.
Kur’an’da Alemlerin Rabb’i, Rahman, Rahim, Din Gününün Malik’i olduğu,
gökleri ve yeri yarattığı, göklerde ve yerde hükümran, hakim ve habîr
olduğu, tutarsızlıklardan uzak bir kitabı kullarına indirdiği için hamde
layık görülmüştür.
Ayetten
de anlaşıldığı üzere Kur’an’ın hiçbir tutarsızlıkla itham
edilemeyeceğini ve felsefenin de tutarsızlıklarla mücadele olduğunu göz önünde
bulundurursak bu hikmet dolu kitabın ve felsefenin insana verdiği mesajın
birbirine paralellik arzettiği dikkat çekmektedir.
e.
“Vasi’ Hakim” (1 Ayette geçer). “Eğer (eşler) ayrılırlarsa, Allah
bol nimetiyle onların her birini zengin eder. Allah’ın (nimeti) geniştir. O
hikmet sahibidir”
Darlıktan genişliğe, fakirlikten zenginliğe, zorluktan kolaylığa, kötülükten
iyiliğe, çaresizlikten çözüm üretmeye doğru insanın yolunu Vasi’ sıfatıyla
açan Allah, insanın tabiatına uygun bir gaye ve amaçla yapmaktadır.
Allah’ın insana rehberlik eden vasfının sonsuzluğu Vasi’ olmasından
gelmektedir.
Felsefede
kötüden iyiye, çaresizlikten çareye gidiş çabası değil midir?
f.
“Tevvab Hakim” (1 Ayette geçer). “Ya Allah’ın size lütfu ve rahmeti
olmasaydı ve Allah tevbeleri çok kabul eden ve hikmet sahibi olmasaydı (ne
yapardınız?)”
tevvab, itaatına yönelerek dönen kullarının istedikleri şeylere rûcu’
ederek tevbe işini her yönüyle çok yapan demektir. Tevvab sıfatının hakim
sıfatı ile beraber kullanılması, tevbeleri kabul edişin bir hikmete bağlı
olarak gerçekleştiğine bir işarettir.
g.
“Alim Hakim” (35 yerde geçer). İlim bir şeyi bütün gerçek yönleriyle
bilmektir.
Allah’ın vasfı olarak: “Olmuş olanı, olmakta olanı ve gelecekte olacak
şeyleri bilen, kendisine kainattan hiçbir şey gizli kalmayan ve ilmi küçük
büyük zahir batın her şeyi kuşatan” şeklinde tarif edilir.
Kur’an’da
kitap/vahiy ile ilgili olarak; Hz. Peygamber’e Kur’an’ın bir Hakim’in
katında verildiğini,
kimin peygamber seçileceğini
vahiy alırken elçinin tüm şeytani vesveselerden korunarak, ayetlerin sağlamlaştırıldığını,
ancak vahye ön yargılı olanların bu durumu anlayamamalarının doğal olduğunu
belirtilerek
Alim Hakim sıfatı zikredilmektedir.
h.
“Azîz Hakim” (47 Ayette geçer). “Azîz” İzz mastarından sıfattır.
Hattabi “Kendisine üstün gelinemeyen güçlü şeklinde tarif etmiştir.”
Azîz Hakîm terkibi genellikle medenî surelerde gelmiştir ve kullanımı gücün,
kudretin ve iradenin hikmetini öğretir. “Göklerde ve yerde ne varsa (hepsi)
Allah’ı tesbih etmektedir. O üstündür, hikmet sahibidir” “Göklerde ve
yerde ne varsa (hepsi) padişah, pak, üstün ve hikmet sahibi Allah’ı tesbih
eder”
netice
olarak “Hikmet”; en üstün bilgi ile eşyayı doğası üzere bilmek,
yaratmak ve ona göre en mükemmel standartlarda birbirine uyumlu, bir sistem içerisinde
yer vermekse; Allah en mükemmeline sahiptir. Hiçbir şeye ve sebebe muhtaç
olmadan hikmetle yapan ve yaratan hakîmdir.
2.
KUR’AN
Hakim
ve muhkem kitap demek; sapasağlam, her türlü fesattan korunmuş, mensuh
olmayan,
apaçık kıyamete kadar insanların nasipleneceği bir kitaptır. O, her devrin
gelişen ideolojilerine cevap verecek bir donanıma sahiptir. Belli bir zaman ve
döneme ait veya topluma ait olsaydı tüm varlığı ve zamanı kuşatamadığından
hikmetli kitap vasfını yitirmiş olurdu. “Elif Lam Ra. İşte şunlar, o
hikmetli Kitab’ın ayetleridir”
“Elif Lam Mim. İşte şunlar hikmetli Kitab’ın ayetleridir”
“Yasin Hikmetli Kur’an’a andolsun.”
3.
PEYGAMBERLER
Hikmetin
en emin temsilcileri olan nebiler kitabı alıp öğretmelerinin yanısıra,
hikmeti de alıp öğretmişlerdir. Bu, nebileri pratik bir arınma olan
tezkiyeye götürmüştür. Nebilerin taşıdığı hikmet, sadece öğüt üretmede
başarılı olan bir öğüt değil, insanı elinden tutup bir aksiyonun,
hareketin içine çekerek oluşum seyrine dahil eden bir hikmettir.
Nebiler,
vahyin sunduğu mantalite, meleke, feraset ve ilham ile ilahi kitabın
paralelinde, fakat onun verileri dışında bir takım değerler de üreterek
toplumlarını ıslah etmeleri, bunlar da genel anlamda hikmettir. Yaratıcı
bir benliğin büyüklüğü ve en büyük nasibi hikmettir. Bu nasib bakımından
nebiler bir numarada yer alırlar.
Peygamberler aldıkları kitap ve hikmet sayesinde neyi nasıl yapacağını
bilen, doğru olan ve doğru yolda yürüyen, ince ve derin kavrayışlı, mücadelelerinde
başarılı şahsiyetler olarak
insanlığa önderlik etmişlerdir. “Nitekim size kendi içinizden, size
ayetlerimizi okuyacak, sizi temizleyecek ve size kitabı ve hikmeti öğretecek,
size bilmediklerinizi öğretecek bir peygamber gönderdik.
4.
İNSAN
Alemlerin
Rabbi, Yaratıcısı, Maliki, ve Hakimi, insanı yaratmış ve onu öğrenme,
konuşma, anlama ve doğruyu yanlıştan, iyiyi kötüden ayırma melekeleriyle
donatmıştır. Ona seçme, istediğini yapma özgürlüğü vermiştir.
Ayrıca insanı bu özellikleri ile baş başa başıboş bırakmamıştır.
İnsanı
kendi mülkünde kendisine ibadet edilmesi için yarattığını bildirmiş ve
ibadet yollarını da bildirmiştir. Bu ibadet yollarını öğretirken
cehaletten kaynaklanabilecek şaşmaları önlemek için kitap gönderip
okumalarını, öğrenip gereğini yerine getirmelerini tavsiye etmiştir. Bu
ayetleri okumak için onları “akılla” donatmıştır. Dünya ve içindekileri
insanın emrine musahhar kılarak, insanı orada hakimiyet sahibi ilan etmiştir.
İnsanın kendi kendisiyle ve varlıkla barış içerisinde yaşayabilmesi için
elçiler göndermiştir. Beraberinde kitap ve hikmeti indirerek, elçi vefat
ettikten sonra, elçinin izinden sapmamak ve hak ve adaletle hükmetmeleri için
yollarını açmıştır.
Ancak
insanı irade ve hareketinde serbest bırakarak ileri süreceği tüm
mazeretleri ortadan kaldırmıştır. Herhangi bir yola zorla yöneltme söz
konusu olmamıştır. Allah gönderdiği kitap ve hikmete göre doğru ile yanlışı,
hak ile batılı, çirkin ile güzeli, faydalı ile faydasızı, gayeli ile
abesi ortaya koymuştur.
Kur’an’ın konusu insan, hitabı insana, tüm mesajı insan içindir.
Hikmeti
elde etmek için iyi ile kötüyü birbirinden ayırıp, her şeyi layık olduğu
yere koymak gerekir. Bunu yapabilmenin ölçütü ise eşya veya varlık hakkında
sıhhatli bir bilgiye sahip olmak gerekir. Bu sıhhatli bilgiyi elde etmek için
düşünmek, akletmek ve derinlemesine okumak lazım gelir.
“Böylece sana da emrimizden bir ruh (olan Kur’an’ı) vahyettik. Sen
(bundan önce) kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Fakat biz onu bir nur yaptık.
Kullarımızdan dilediğimizi onula doğru yola iteriz. Hiç şüphesiz (habibim
sen) doğru yola itersin.”
B. KUR’AN’DA GEÇEN ANLAMLAR
1. Kur’an’da emir ve nehiy kipleriyle geçen
öğütler: Yani Kur’an’ın nasihatları:
“...Allah’ın
size lutfettiği nimetleri ve size öğüt için indirdiği vahyi ve hikmeti hatırlayın...”
Bakara
2/231
“...
O, senin oğluna (hem) vahyi ve hikmeti öğretecek. (hem de) Tevrat’ı ve İncil’i....”
Âli
‘İmrân 3/48
“Allah’ın
sana lûtfu ve rahmeti olmasaydı, o (kendilerine zulmeden)nlerden bazısı seni
saptırmaya çalışırdı; ama onlar kendilerinden başka kimseyi saptıramazlar.
Sana asla bir zarar da veremezler, çünkü Allah sana bu ilahi kelâmı indirmiş,
hikmeti (vermiş) ve sana bilmediklerini öğretmiştir...”
Nisâ
4/113
2.
İnce anlayış ve İlim anlamında:
“Biz
Lokman’a şu hikmeti bağışladık: “Allah’a şükret;....”
Lokmân
31/12
“[Ve
çocuk doğup büyüdüğünde O’na:] “Ey Yahyâ! İlahi mesaja sımsıkı
sarıl!” [diye öğüt verdi]. Çünkü o daha küçük bir oğlanken biz
O’na doğru ve kuşatıcı düşünme yeteneği vermiştik”
Meryem
19/12
3.
Nübüvvet ve Peygamberlik anlamında:
“Biz
de (buna karşılık) O’nun otoritesini güçlendirmiş ve kararlarında
hikmet ve basiret üzere olmasını sağlamıştık.”
Sâd
38/20
“Yoksa
onlar, Allah’ın zenginlik ve cömertliğinden başkalarına bahsettiği
nimetler dolayısıyla onları kıskanıyorlar mı? Oysa biz İbrahim ailesine
vahiy ve hikmet bahsetmiş ve onlara güçlü bir hükümranlık vermiştik.”
Nisâ
4/54
“Bunun
üzerine, onları Allah’ın izniyle bozguna uğrattılar, Davud’da Câlût’u
öldürdü; Allah ona hükümranlık ve hikmet verdi ve istediği şeyin
bilgisini öğretti...”
Bakara
2/251
4.
Kur’an’ın tefsiri, incelikleri ve sırları anlamında:
“Dilediğine
hikmet bağışlar ve her kime hikmet bağışlanmışsa doğrusu ona en büyük
servet verilmiş demektir...”
Bakara
2/269
5.
Bizzat Kur’an anlamında:
“[BÜTÜN
İNSANLIĞI] hikmetle ve güzel öğütle Rabbinin yolua çağır; ve onlarla en
güzel, en inandırıcı yöntemlerle tartış; ...”
Nahl
16/125
6.
Sünnet anlamında:
“Allah,
mesajlarını onlara iletmek, onları arındırmak ve onlara ilâhi kelâmı ve
hikmeti öğretmek için içlerinden bir elçi çıkararak müminlere lûtufda
bulunmuştur;...”
Âl-i
İmrân 3/164
C. MÜFESSİRLERİMİZE GÖRE HİKMET
Lokmân 12 : “Andolsun ki Biz, Lokmân’a:
“Allah’a şükret” diye (rek) hikmet verdik...”
Çoğunluk
görüşe göre Hz. Lokmân peygamber değil salih bir kuldur. Allah O’na
hikmeti vermiş, peygamberlik vermemiştir. Katade’den rivayetle Allah Lokmân
Hekim’i paygamberlikle hikmet arasında muhayyer bırakmış o, hikmeti
peygamberliğe tercih etmiştir. Bu (hikmet) İslâm hakkındaki anlayış ve
bilgidir. O, peygamber değildi ve ona vahyolunmamıştı.
Allah ona hikmeti, yani ilim, diyanet, derin anlayış ve uygulayışta isabet
verdi. Dâvûd (a.s)’dan önceki İsrailoğullarının kadısı olup fetva
verirdi. Peygamber değil hikmet sahibi bir hekimdi.
Tam
manasıyla hikmet, illet ve sebepleri bilerek gayeye isabet edecek şekilde
ameli ilme, ilmi amele uydurmaktır. Bunun için kendisine hikmet verilene birçok
hayır verilmiş olduğu beyan edilmiştir. Sebepleri ve hükümleri yani
kanunları keşfederek ondan bir takım ilmi sonuçlar çıkarma yeteneği, şüphe
yok ki Allah’ın büyük bir vergisidir.
Hakim
(bilge) olan kimseye yakışan ilim ve amel bakımından bunun şükrünü
yerine getirmektir. Ayette: Lokmân’a hikmeti verdik Allah’a şükret diye.
Bu şükrün ilmi yönü; önce o hikmetin Allah’ın bir vergisi olduğunu
bilerek Allah’ı şirkten tenzih etmektir. Ameli yönü de; işlerinde takip
ettiği gaye ve maksatlarında kendi heveslerini değil Allah’ın rızasını
gözetmektir.
Lokmân
2: “BUNLAR, ilahi fermanın hikmet dolu mesajlarıdır.”
Kitabın
hikmet dolu olduğunun belirtilmesiyle bu kitaba bir hayat ve irade havası
verilmek istenmekte ve sanki o kitap canlı bir varlıkmış da sözleri ve
emirleriyle ne söylediğini maksatlı olarak söyleyip hedefini çok iyi bilen
hikmet sıfatıyla muttasıfmış gibi anlatılmaktadır.
Bakara
151: “Nitekim size, mesajlarımı iletmesi, sizi arındırması, vahiy ve
hikmeti bildirmesi ve bilmediklerinizi öğretmesi için içinizden bir elçi gönderdik...”
Hikmet
sahibi peygamber: O peygamber mü’minlere Allah’ın açıklayıcı
ayetlerini okuyor ve onları cihiliyet davranışlarından, ruhi pisliklerden,
ahlâki kötülüklerden arıtıp temizliyor. Onları karanlıktan aydınlığa
çıkarıyor. Kitabı -ki bu Kur’an’dır-, hikmeti -ki bu sünnettir-
kendilerine öğretiyor.
Nahl
125: “[BÜTÜN İNSANLIĞI] hikmetle ve güzel öğütle Rabbinin yoluna çağır;
ve onlarla en güzel, en inandırıcı yöntemlerle tartış;...”
Hikmet
ve güzel öğütle davet: Allah Muhammed’e yaratıkları hikmetle çağırmasını
emreder.
Allah:
“Onlarla en güzel şekilde tartış.” buyurur. Onlardan münazara ve mücadeleye
ihtiyaç duyan olursa; bu, güzel bir şekilde, rıfk ile yumuşaklıkla ve güzel
bir hitab ile olsun. Ayrıca Firavuna gönderdiğinde Musa ve Harun’a şöyle
emretmişti: “Ama onunla yumuşak bir dille konuşun ki, o zaman belki aklını
başına toplar, yahut [böylece, en azından kendisine] gözdağı verilmiş
olur”
Hikmetten
murad nübüvvettir. Yani onları nübüvvet ve risaletle çağır, demektir. Güzel
öğütten maksat ise, yumuşaklık ve davet esnasında rahat davranmadır.
Cuma
2: “O, Kitap ile ilgisiz bir topluma, kendi içlerinden kendilerine Allah7ın
mesajlarını aktaran, onları arındıran, ilahi kelâmı ve hikmeti öğreten
bir elçi göndermiştik ki, ondan önce, açık bir sapıklık içindeydiler;”
Cahil
bir toplumun hakikatle tanıştırılması.
Yahudiler
son peygamberin kendilerinden çıkacağını beklerlerken ümmi Arap bir
toplumdan çıkması ve yine onun da Ümmi oluşu dikkat çekicidir. Peygamber
onlara kitabı öğretiyordu ve ehli kitap oluyorlardı. Hikmeti öğretiyordu.
Meselenin mahiyetini anlıyorlardı. Güzel ölçülere sahip oluyorlar, yaptıkları
şeylerde en doğru işi yapıyor en doğru hükmü veriyorlardı. Ki bu bütünüyle
geniş bir hayırdı.
Kasas
14: “DERKEN, [Musa] ergenlik çağına ulaşıp [zihnen] iyice olgunlaşınca,
kendisine [doğruyla eğriyi birbirinden ayırmaya yarayan] güçlü bir
muhakeme yeteneği ve ilim verdik;...”
Musa’nın
yiğitlik çağına erip olgunlaştığı ve O’na hikmet verildiği ayette geçiyor.
Yiğitlik çağı: Âkil, bâliğ oluşu, akli gelişmenin de tamamlanması
gerekiyor. Yani ayet bize “akıl”ın önemini işaret ediyor. Akıl bilgiye
giden yolu gösterir.
Bakara
129: “Ey Rabbimiz! Soyumuz içinden onlara Senin mesajlarını iletecek, vahyi
ve hikmeti öğretecek ve onları arındırıp tertemiz kılacak bir elçi çıkar:
Çünkü yalnız Sensin kudret ve hikmet sahibi!”
Hikmet:
Aslında ilim ve amelde sağlamlık diğer bir deyişle sözde ve işte isabet
demektir. Bu ayet Hz. İbrahim ve İsmail’in duasıdır.
Bakara
269: “Dilediğine hikmet bağışlar ve her kime hikmet bağışlanmışsa doğrusu
ona en büyük servet verilmiş demektir...”
Hikmete
ermek için vermek yetmez, olmak da gerekir. Hikmete ermenin başlangıcı düşünmedir.
Bu da temiz akıl ve temiz kalp ile olur. Büyük bir ilahi lûtuf olan hikmet,
ancak temiz yürekli temiz düşünceli gerçek akıl sahiplerine nasib
olabilir. Bundan dolayı akıl ve iyi seçim hikmetin şartı, düşünce de başlangıcıdır.
Bir bakımdan vehbi -Allah vergisi- bir bakımdan kesbi –kazanmakla ilgili-
sayılır.
İbn Manzûr, Lisan, II, 951.
İbn Manzûr, Lisan, II, 951.
İbn Fâris, Mucmel, I, 246.
Hud, 11/1; En’am 6/18,73; Sebe 34/1.
Fîrûzâbâdî, Besâir, IV, 88.
Yıldırım, Kur’an’da Uluhiyet, 145.
Yıldırım, Kur’an’da Uluhiyet, 149.
Elmalılı, Hak Dini, V, 3013.
İbn’ül-Esir, Nihaye, I, 419.
Tueyleb, Fethur’Rahman Tefsir, I, 323.
Beled, 90/8,10; Şems, 91/8,10.
Tan, Kur’an’da Hikmet Kavramı, 22.
İbn Kesir, Hadislerle Kur’an-ı Kerim Tefsiri, 6400, 6401, 6402, 6403.
Hasan Tahsin Feyizli, Feyzul’l –Furkan Kur’an Meâli, 411.
Elmalılı, Hak Dinî, VI, 270,271.
Seyyid Kutub, Fizilâl-il Kur’an, 460,461.
İbn Kesir, Hadislerle Kur’an-ı Kerim Tefsiri, III, 624,625, 626.
Elmalılı, Hak Dinî, I, 446,447.
İbn kesir, Hadislerle Kur’an-ı Kerim Tefsiri, 4592,4593.
Seyyid Kutub, Fizilâl-il Kur’an, 470,471,472.473.474.475,476.
Seyyid Kutu. Fizilâl-il Kur’an, XI, 231,232.
Elmalılı, Hak Dinî, I, 410,411.
